ضرورت وجود پیامبران آن گاه در جامعه ای احساس می شود که مردم نسبت به این فطریات به انحراف و کجروی افتاده باشند و خطر تحریف و نابودی، این اصول و ارزش های اصلی را تهدید بکند. در چنین شرایطی خداوند پیامبری را با پیام های آشکار برای اصلاح و بهبود وضع معنوی مردم به سوی آنان می فرستد.

یکی از کارهای اصلی پیامبران، دعوت مردم به عدالت خواهی و عدالت طلبی و به ویژه اصلاح تفسیر و برداشت مردم از عدالت و تصحیح مصادیق عدالت است. پیامبر اسلام در زمانی مبعوث به رسالت الهی گردید که ستم و حق کشی به اوج خود رسیده بود. ما به چند نمونه و مصداق ظلم در عصر جاهلیت اشاره می کنیم.

در عصر جاهلیت ظلم در جامه تبعیض در آمده بود. یک مورد آشکار آن را اگر مثال بزنیم این است که آنان بین پسر و دختر تفاوت بسیار می گذاشتند. پسر چون کاربرد اقتصادی داشت و در جنگ های جاهلی و کشتارها و غارت کاروان ها و تفاخر در میان قبیله ها به کار می آمد، قدر می دید و بر صدر می نشست اما دختر که چنین کارآیی نداشت مورد بی مهری و ستم آنان قرار می گرفت. قرآن کریم دیدگاه و رفتار وحشیانه آنان را در مورد دختران به روشنی به تصویر کشیده است:

    «وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيم ٌيَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِن سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلاَ سَاء مَا يَحْكُمُونَ» (نحل /58-59)

(و هر گاه يكى از آنان را به دختر مژده آورند چهره‏اش سياه مى‏گردد در حالى كه خشم [و اندوه] خود را فرو مى‏خورد از بدى آن چه بدو بشارت داده شده از قبيله [خود] روى مى‏پوشاند. آيا او را با خوارى نگاه دارد يا در خاك پنهانش كند وه چه بد داورى مى‏كنند!)

محبت پدری و مادری نسبت به فرزند یک محبت فطری و خدا دادی است. عرب های جاهلی حتی این محبت را از یاد برده بودند. محبتی که مخصوص انسان هم نیست بلکه حیوانات نیز از آن برخوردار هستند. فرزندان خود را بزرگ و تا پای جان از آنان دفاع می کنند. اما عرب های جاهلی و بهتر است بگوییم جامعه جاهلی آن زمان به ویژه در محیط ظهور پیامبر گرامی اسلام این نعمت بزرگ شفقت پدر و مادری را از دست داده بودند. آنان فرزندان خود را به هربهانه ای خرد و کلانی می کشتند. قرآن چنین بیان می کند:

«قَدخَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُواْ أَوْلاَدَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُواْ مَا رَزَقَهُمُ اللّهُ افْتِرَاء عَلَى اللّهِ قَدْ ضَلُّواْ وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ»

(انعام /140)

( كسانى كه از روى بى‏خردى و نادانى فرزندان خود را كشته‏اند و آنچه را خدا روزيشان كرده بود از راه افترا به خدا حرام شمرده‏اند سخت زيان كردند آنان به راستى گمراه شده و هدايت نيافته‏اند)

جامعه جاهلی فرزندان خود را از ترس گرسنگی می کشتند. حتی ثروتمندان آنان نیز فرزندان خود را از ترس گرسنگی موهوم نابود می کردند. واقعا اینان چه اندازه از روح انسانی دور شده بودند و بسیار بدتر از حیوانات درنده، خوی وحشی گری در وجودشان تثبیت شده بود. باز از قرآن کریم یاری می گیریم که به روشنی و ضعیت جامعه جاهلی را بیان کرده است:

«قُلْ تَعَالَوْاْ أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلاَ تَقْتُلُواْ أَوْلاَدَكُم مِّنْ إمْلاَقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلاَ تَقْرَبُواْ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلاَ تَقْتُلُواْ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ»

(بگو بياييد تا آن چه را پروردگارتان بر شما حرام كرده براى شما بخوانم؛ چيزى را با او شريك قرار مدهيد و به پدر و مادر احسان كنيد و فرزندان خود را از بيم تنگدستى مكشيد. ما شما و آنان را روزى مى‏رسانيم و به كارهاى زشت- چه علنى و چه پوشيده- نزديك مشويد و نفسى را كه خدا حرام گردانيده جز به حق مكشيد. اين هاست كه [خدا] شما را به [انجام دادن] آن سفارش كرده است باشد كه بينديشید)

در این آیه به چند نمونه از خصلت های مردم جاهلیت اشاره شده است:1- آنان به جای خدای یگانه، خدایان بسیاری را می پرستیدند. 2- به پدر و مادر شان احترام و جایگاهی قائل نبودند. 3- فرزندان خود را از ترس فقر و گرسنگی می کشتند. 4- آنان به کارهای زشت دیگر نیز مشغول بودند. مانند فساد و فحشا و دیگر کارهای ناشایست. این کارهای آنان آن قدر ناپسند بوده است که خداوند از آن ها نام هم نبرده و سر بسته و کلی اشاره کرده است. 5- یکی از کارهای ثابت آنان قتل و کشتار و خون ریزی بود. سال دوازده ماه آنان با شمشیرهای آخته در میدان جنگ بودند. جنگ های قبیله ای آنان ده ها سال طول می کشید و ده ها نفر بر سر هیچ و پوچ و صرف به خاطر لج و لجبازی و کینه های شتری با شمشیر تکه و پاره می شدند.

همۀ این ستم ها به خاطر روح جاهلی بود که بر آنان سایه انداخته بود. قصه جهل و نا آگاهی جامعه جاهلی قصه دردناک و طولانی است که ما در این مجال نمی توانیم به آن اشاره کنیم. آن چه از ستمبارگی و فرزند کشی و جنگ بر شمردیم، خود یک قلم از جنایاتی بود که از جاهلیت آن دوره ناشی می شد. تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.

در چنین جامعه و چنین شرایطی خداوند پیام رسان و پیام خود را فرستاد که حضرت محمد بن عبد الله(ص) بود با قرآن کریم. پیامبر برای پاک کردن جامعه جاهلی بیست و سه سال رنج برد و زحمت کشید. تاحدی موفق شد که آن همه دردها را سامان بدهد رنج ها را درمان کند. آن پیامبر رحمت به جای ستم و کشتار و جنگ و خشونت، مهربانی و عطوفت و محبت و خویشتنداری و گذشت و بردباری جای گزین کرد.

با رحلت پیامبر، خون فرهنگ جاهلی به یاری مسلمانان ظاهری چون بنی امیه و خاندان سفیانی در رگ های آنان جوشیدن گرفت. نمونه آن جنگ با اهل رده بود در زمان خلافت ابوبکر خلیفه اول. یعنی هنوز آب کفن پیامبر خشک نشده بود که جمع کثیری از همان مردم به جاهلیت خود باز گشتند. و زمان زیادی نگذشت که فرهنگ ستم پرور و ظالمانۀ جاهلیت قد علم کرد و این بار با استفاده از اسلام و استخدام این دین آسمانی، همان فرهنگ ضد دینی و ضد بشری ستمباره و تبعیض آمیز بر پا خاست. کثیری از مسلمانان حتی برخی از صحابه، به فرهنگ جاهلی بازگشتند. در این میدان بود که امام حسین و نهضت عدالت طلب او پا به عرصه کار و زار مبارزه با جاهلیت در لباس جدید آمد. در بخش بعدی ما به جلوه های ویژه عدالت طلبی نهضت حسینی می پردازیم.