کتاب چهارمقاله چنان که ازنامش پیداست شامل یک مقدمه و چهارمقاله است درباره ویژگی های چهارطبقه ازمردم که درآن دوره پادشاهان بدان هانیازمندبوده اند: دبیران، شاعران، منجمان وطبیبان. مقدمه کتاب دارای پنج فصل است ؛ پس ازستایش وحمدخدا ، به مدح سلاطین غوریه می پردازدوازچگونگی آفرینش موجودات عالم سخن می گوید. سپس حواس ظاهروقوای باطنی انسان رامعرفی می کند. نظامی درهرمقاله ابتدا به شرح شرایط خاص هرطبقه می پردازدوسپس درضمن مقاله تقریباده داستان تاریخی اززندگی شاعران ودبیران وپزشکان وستاره شناسان معروف همان دوره هارا می آوردکه حاوی نکته های ناب وبدیع وآموزنده فراوان است.

   کتاب چهارمقاله به خاطر موضوع مهم خودوکمی حجم وآسانی استنساخ ازآن واعتبارویژه نویسنده آن ، ازهمان زمان تألیف، قبول عام پیداکرده وشهرت به هم زده است. وبیشترکتاب های تاریخی وادبی، مطالب آن رانقل کرده اند، مانندتاریخ گزیده ونیزتذکره الشعرای دولت شاه سمرقندی، نگارستان قاضی احمدعفاری ، تاریخ طبرستان محمداسفندیاری ودیگرتذکره هاوآثارتاریخی.(محمدقزوینی، مقدمه چهارمقاله )

 نظامی عروضی کیست؟

     ابوالحسن نظام الدین احمدبن عمربن علی سمرقندی معروف به نظامی عروضی ازشاعران ونویسندگان قرن ششم هجری است.گرچه اوشاعرنیزبوده است اماازشعرنظامی چیززیادی برجای نمانده است.ولی درنثرمقامی بس بلندداردوچهارمقاله اوکه یکی ازنمونه های عالی نثرپاسی دری است، گواه این سخن تواندبود. اوبه اضافه صنعت شعرونثر، به فنون طب ونجوم نیزمهارتی بسیارداشته که خواننده این کتاب باخواندن مقاله سوم وچهارم، به این واقعیت خواهدرسید.

    متأسفانه ازتاریخ تولدووفات نظامی اطلاعی دردست نیست. تنهامی دانیم که اوازملازمان دربارسلاطین غوریه ویاهمان آل شنسب بوده وچنان که اشاره کردم این کتاب راهم به نام یکی ازهمان سلاطین تألیف کرده است.خودنظامی دردیباچه کتاب خودمی گوید: « بنده مخلص وخادم متخصص احمدبن عمربن علی النظامی العروضی السمرقندی که چهل وپنج سال است تابه خدمت این خاندان موسوم است وبرقم بندگی این دولت مرقوم، خواست که مجلس اعلای پادشاهی راخدمتی سازدبرقانون حکمت، آراسته به حجج قاطعه وبراهین ساطعه واندرو بازنمایدکه پادشاهی خودچیست وپادشاه کیست واین تشریف ازکجاست واین تلطیف مرکه راست واین سپاس برچه وجه باید داشتن واین منّت ازچه روی قبول بایدکردن، تاثانی سیّدولدآدم وثالث آفریدگارعالم بود، چنان که درکتاب محکم، این سه اسم متعالی رادریک سلک نظم قرارداده است ودریک سمط جلوه کرده؛ قوله عزّوجلّ: اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامرمنکم (مقدمه کتاب، چاپ قزوینی ومحمدمعین)

   سلاطین غوریّه که دارای لقب رسمی سلطان بوده اندودرخودغورحکومت می کرده اندومرکزحکومت شان فیروزکوه بوده است ازحدود543  تا 612 هجری حکومت شان دوام داشته است. سلطان معروف این طبقه علاء الدین حسین غوری معروف به جهان سوزاست که دروقت تألیف کتاب زنده بوده ودرکتاب هم مکررازاونام برده شده است.این سلطان جهان سوزدرسال 547 هجری باسلطان سنجرسلجوقی درحوالی شهرهرات جنگ سختی کردکه درآن غوریان شکست خوردند. نظامی عروضی درآن جنگ درمیان سپاهیان سلطان حسین جهان سوزحضورداشته است.( همان، هفت)

     ازاین اشاره های تاریخی می توان حدس زدکه زندگی نظامی عروضی تقریبا ازاواخرقرن پنجم تااواسط قرن ششم دوام داشته است.

  کتاب چهارمقاله یکباردرتهران درسال 1305 هجری قمری بدون تصحیح دقیق به چاپ رسید. پس ازآن استادمحمدقزوینی این کتاب راباتصحیحات وتعلیقات ومقدمه خودآراست ودرسال 1327قمری درقاهره چاپ شد. سال هابعداستادمحمدمعین ، تصحیح علامه قزوینی را تصحیح مجدد کردوآن رادرسال 1346شمسی به چاپ سپرد. ازآن پس که نسخه ای قابل قبول واعتمادی ازاین کتاب به همت وتلاش استادان زبان وادب پارسی فراهم گردید، این کتاب هابارهادرایران انتشاریافته است.وجزء کتاب های به روزوپرخواننده به شمارمی آید.

    پس ازاین مختصرمعرفی وآشنای بایکی ازآثار مهم زبان فارسی دری ، درقسمت بعدی نمونه های ازاین نثررا برای شمابه گزین خواهیم کرد.تاآن وقت بدرود.